Bez czarny (Sambucus nigra L.) powinno się do rodziny przewiertniowatych (Caprifoliaceae).
Produkuje krzewy albo w dość małej liczbie przypadków niezbyt duże drzewa i występuje dość pospolicie na terenie
całej Polski. Czasem tworzy dość gęste zarośla. Dorasta do 6 m.
Młode gałęzie mają barwę jasnoszarą, starsze ciemnoszarą albo brunatną. Liście
od spodu są nieco owłosione nieparzysto pierzaste złożone z siedmiu ząbkowanych
listków. Roztarte wydają nieprzyjemny zapach. Kwiaty zebrane w płaskich i szerokich
baldachach. Są małe barwy żółtawobiałej. Wydzielają duszący zapach. Po przekwitnięciu
zawiązują się owoce o średnicy 6-8 mm, na sam początek zielone, w okresie dojrzewania
brązowe, a w fazie zypełnej dojrzałości czarne. Dojrzewają nie w każdym momencie równomiernie.
Owoce zbiera się wtedy, gdy wszystkie w baldachu są czarne. Zwykle następuje
to w październiku. Opóźnienie zbioru stwarza duże straty ze względu na osypywanie
jagód po przymrozkach i wydziobywanie ich poprzez ptactwo. Ta roslina w wielu sytuacjach jest wykorzystywana w kwiaciarniach gdyż pięknie sie komponuje i wytwarza bukiety ślubne.
Znakomita większość części składowych rośliny ma właściwości lecznicze tj.: kora, korzenie,
liście, kwiaty i owoce. Kwiaty i owoce wykorzystywane są też w przetwórstwie.
Owoce czarnego bzu są bogate w składniki organiczne i mineralne. Według Pietrowej
(1987) zawierają one 18,2 % suchej masy, w tym 5,2-7,4 % cukrów, 1 % związków
pektynowych, 1,3 % kwasów. W cukrach dominuje glukoza i fruktoza. W związkach
pektynowych 60 % stanowi protopektyna. W zestawie kwasów organicznych dominuje
kwas jabłkowy. Inne kwasy czyli: octowy, winowy, walerianowy, chinowy i
259
chlorogenowy występują w mniejszych ilościach. W dodatku owoce zawierają 7 % błonnika,
2,56 % związków azotowych, 0,64 % związków mineralnych i 10-50 mg% kwasu
askorbinowego (witamina C). Zawartość polifenoli sięga 2960 mg%, leukoantocyjanów
130 mg%, katechin 90 mg%, flawonoidów 100 mg%. Większą część polifenoli
stanowią antocyjany - 2400 mg%. Są one pochodnymi cyjanidyny w połączeniu z
ramnozą i glukozą.
Owoce niedojrzałe zawierają glukozyd sambunigrynę (tożsamy do amygdaliny
w nasionach jabłek). Przy hydrolizie tego glukozydu (na przykład. przez działanie soków żołądkowych)
powstaje kwas pruski i koniina identyczna do nikotyny. W dojrzałych owocach
sambunigryna i koniina nie występują.
Bez czarny ma możliwość być uprawiany głównie w ogrodach większych. Może być
też sadzony w parkach. Szczególnie pięknie wygląda w okresie kwitnienia i po
pełnym dojrzeniu owoców. Wymaga gleb bogatych w wapń, znosi niewielkie zasolenie
gleby. Dobrze rośnie na glebie próchnicznej. Może rosnąć na glebach bardziej
wilgotnych, ale spotkać go również można na dość suchych nieużytkach.
Pod jeden krzew powinno się przeznaczyć co najmniej 4-6 m2 działki niezacienionej
(obficiej plonuje). Jeżeli już sadzi się go więcej i rzędowo, to trzeba zastosować rozstawę
pięć x 4 m lub 6 x 4 m. Średnica rozrośniętej korony konarów krzewu ma możliwość wynosić
2-3 m. Dużo bzu czarnego rośnie w Polsce w stanie dzikim i nie koniecznie musimy
sadzić tę roślinę w ogrodzie. Potrzebne nam na przetwory, i do leczenia owoce i
kwiaty możemy zebrać z naturalnych siedlisk.
Krzewy bzu czarnego są dość odporne na choroby i szkodniki. Nie wymagają
również specjalnego nawożenia. Wystarczy im nawożenie zastosowane na całej działce-
.Wskazane jest natomiast co cztery lata ściółkowanie pod krzewami obornikiem, i przysypanie
go ziemią.
Bez czarny łatwo rozmnaża się z nasion. Wydobywamy je z owoców i wysiewamy
jesienią do gruntu. Wiosną po wschodach przerywamy tak, ażeby siewka od siewki
rosła w odległości około 30 cm. Łatwo również rozmnaża się z sadzonek zdrewniałych..
Cięcie sadzonek z pędów jednorocznych najlepiej przeprowadzić jesienią. Jedna sadzonka
powinna posiadać 4-5 oczek. Nad ziemią pozostawiamy dwa oczka.