Baza noclegowa - jeden z podstawowych elementów zagospodarowania turystycznego, w skład którego wchodzą różnego rodzaju obiekty noclegowe i urządzenia towarzyszące, pozwalające turystom na przebywanie poza miejscem stałego zamieszkania w warunkach zbliżonych do ich stałych upodobań. Charakter i struktura bazy noclegowej w znacznym stopniu zależą od uwarunkowań przyrodniczych oraz społeczno-ekonomicznych. Określenie spotykane też pod nazwą “Baza urlopowa” jako szczególny przypadek bazy noclegowej.

Podział bazy noclegowej

Bazę noclegową ze względu na okres jej wykorzystywania w ciągu roku dzieli się na:

całoroczną (obiekty świadczą usługi całe 356 dni w roku na przykład. hotele),
sezonową (obiekty świadczą usługi w określonej części roku przykładowo. niektóre schroniska młodzieżowe funkcjonujące tylko w okresie wakacji).

Ze względu na przystępność bazę noclegową dzieli się na:

otwartą (obiekty przeznaczone dla wszystkich ludzi zainteresowanych pobytem, które mają dokument tożsamości i środki gotówkowe pozwalające na zakwaterowanie),
zamkniętą (obiekty przeznaczone dla określonej grupy ludzi, które posiadają odpowiednie uprawnienia do korzystania z tego typu obiektów np. szpitale uzdrowiskowe).

Rodzaje obiektów noclegowych

Bazę noclegową tworzą obiekty noclegowe, w których świadczone są różnego rodzaju usługi powiązane z pobytem turysty. W obrębie obiektów noclegowych, zgodnie z polskim prawem, odznacza się obiekty hotelarskie charakteryzujące się: podziałem na pokoje, liczbą pokoi przekraczającą określone w przepisach minimum , a oprócz tego świadczeniem usług hotelarskich (słanie łóżek, sprzątanie, usługi żywieniowe).

W Polsce wykorzystuje się podział obiektów noclegowych zawarty w Ustawie o usługach turystycznych z 1997 roku , a dodatkowo podział używany w opracowaniach Głównego Urzędu Statystycznego.
Podział według Ustawy o usługach turystycznych

hotele - obiekty posiadające co najmniej 10 pokoi, w tym większość miejsc w pokojach jedno- i dwuosobowych, świadczące szeroki zakres usług związanych z pobytem nabywców,
motele - hotele położone przy drogach, zapewniające możliwość korzystania z usług motoryzacyjnych i dysponujące parkingiem,
pensjonaty - obiekty posiadające co najmniej 7 pokoi, świadczące dla prywatnych klientów całodzienne wyżywienie,
kempingi - obiekty strzeżone, umożliwiające nocleg w namiotach, samochodach mieszkalnych i przyczepach samochodowych, przyrządzanie posiłków, parkowanie samochodów, a także świadczące usługi związane z pobytem klientów; obiekty te mogą dodatkowo umożliwiać nocleg w domkach turystycznych lub innych obiektach stałych,
domy wycieczkowe - obiekty posiadające co najmniej 30 miejsc noclegowych, dostosowane do samoobsługi klientów oraz świadczące minimalny zakres usług związanych z pobytem klientów,
schroniska młodzieżowe - obiekty przeznaczone do indywidualnej i grupowej turystyki młodzieżowej, dostosowane do samoobsługi klientów,
schroniska - obiekty zlokalizowane poza obszarami zabudowanymi, przy szlakach turystycznych, świadczące minimalny zakres usług związanych z pobytem klientów,
pola biwakowe - obiekty niestrzeżone, umożliwiające nocleg w namiotach.